Iker Álvarez: “Bada Thomasen poesian zerbait argirantz bultzatzen duena, eta hori, nire ustez, Jainkoarenganako sinesmena da”

0

Iker Álvarezek (Iruñea, 1991) Dylan Thomasen poesiaren antologia bat itzuli du Susa argitaletxearen Munduko Poesia Kaierak bildumaren barruan. “Nire metodo dialektikoa da erdi-erdian dagoen hazi horretatik sortzen diren irudiak sortu eta suntsitzea. Irudien borroka horretatik poetak bake bat sortzen du eta hori da poema”, azaldu zuen idazle galestarrak. Álvarezek itzulitako poema hauekin Thomasen munduaren ateak ireki dizkio irakurle euskaldunari.

Hogeita hamar poema inguru itzuli dituzu. Zertan oinarritu zara hautaketa egiteko?
Testuei iritzi nien kalitatea eta itzulgarritasuna izan dut kontutan, zentzu orokorrean, teknikaren eta hartzailearen ikuspuntutik. Testu batzuk urrun geratzen zaizkigu erreferentzialki, eta nahiago izan dut poetikoki ahalik eta beregainenak hautatu, antologia laburra izanda. Praktikan, poemen aurrean paratzen nintzen, irakurri, lerro batzuk itzuli eta transmititzen zidatenaren arabera aurrera egiten nuen edo bertan utzi.

Poemen hermetismoa edo zailtasun maila erabakigarria izan da?
Esan bezala, sentsazioen arabera hautatu nituen batez ere, eta, noski, sentsazio horien baitan bada testuekiko distantzia eta zailtasuna. Hala ere, Thomasen poema onek, nire ustez, “semantikoki” ulertu baino lehen irudi bizi bat transmititzen dute, koadro mugikor bat balira bezala. Barne hitz-jokoetan edo nortzuk diren argi ez dagoen pertsonaietan gehiegi korapilatzen den poema batek ez dio asko iradokiko irakurle euskaldunari, baina egungo irakurle ingelesdunak ere ez du besteak bezainbeste preziatuko, ziurrenik. Labur esanda, nire helburua izan da irakurleak zailtasunak aurkitzen baditu entziklopedikoak izan ez daitezen, baizik eta poetikoak.

Publizitatea

Hitzaurrean Beñat Sarasolak dio ezin dela muturreko hermetismoan kokatu Dylanen poesia, baina irakurlearengandik ulermen ahalegina suposatzen duela.
Itzulpena lan zaila izan da, bai. Egia da autore bakoitzak itzulpengintzaren ezinezkoari bere koska propioa gehitzen badio Thomasena bost bat kilometrokoa dela, batez ere entzuteko poesia sortzen duelako. Poeta guztiek musikaltasuna bilatzen ohi dute, baina bere kasuan hori zentrala da, eta itzulpen batean hor dauzkazu muga gehien. Hilabeteak pasatzen zituen poema bakoitzaren hotsak ordenatzen eta hitz egokiak bilatzen; horregatik, hain zuzen ere, entzun bezain laster antzematen dugu etengabeko joko hipnotiko hori, fama eman ziona. Zorionez, bai, badu zentzu horretan alde hermetikoa ere, Beñatek aipatzen duen moduan, ez delako azalean geratzen. Literatur kanonera goratu duena da sinboloen bidez bere mundu-ikuskera sentiarazteko daukan gaitasun paregabe hura.

Zein edizio erabili duzu?
Hasiera batean Visor argitaletxeko ingelesa-gaztelania edizio elebidun batetik itzultzen nituen poemak, baina 2015ean John Goodbyk zuzendutako antologia osatua eta gaurkotua atera zenean hartara aldatu nuen.

Dylanen poesian aipatzen dira sinbolismoa (irudien garrantzia) eta musikalitatea. Nolakoak dira bere irudiak? Errepikatzen dira?
Bada, alde batetik, badira bere ibilbide osoan erabiltzen dituenak: ura eta hezetasuna bizitza iradokitzeko, gauza lehorrak edo gogorrak heriotzaren sinbolo, har haragijalea denbora gisa, pasarte biblikoak eta abar. Horiek dira bere hizkuntza poetikoaren muina, eta haietatik abiatuz poema gehienak ulertzen ahal dira. Handik aurrera ageriko zaizkigun irudi mugikorrak, ordea, zentzumenezkoagoak izaten dira: ukidura bat, kolore bat, tamaina, usaina… Irudi horien ezaugarriek iradokitzen digutena da sinboloa. Horrexegatik da askoz emankorragoa irakurketaren ikuspegitik, nire ustez, elementu horiek ikusten saiatzea beren esanahi sinbolikoa dekodifikatu nahi izatea baino.

1933an eta 1934an Dylan asko mintzatu zen gutunetan irudi anatomikoei buruz, ideia bakoitzak gorputzean bere isla zuela azalduz. Zuk egindako hautaketan sinbolismo anatomiko horrek lehentasuna duela esango zenuke?
Lehentasuna ez, baina irakurleak liburu osoan topatzen ahalko ditu bihotz, zain, odol, ukondo, orpo, hezurrak eta abar, batez ere denbora edo espazio zabalarekin lotuta. Izan ere, dikotomiekin jolastu zalea da Thomas, eta gustatzen zaio kontrakoak elkartzea: heriotza eta bizitza, lehorra eta bustia, urruna eta hurbila. Beraz, maiz begiratzen dio gorputz barruari gorputz kosmikoez aritzeko, edo eguraldiaz, edo etorkizunaz. Esaterako, Bihotzaren eguraldiko prozesu batek poeman bihotza ageri da urtaroetarako pasabide modura, lau “gela” dauzkalako eta, haiek klima bezala, gu alde batera ala bestera garamatzalako.

Thomasek esaten zuen hitzen zentzua ulertu baino lehen horien sonoritatea oso erakargarria egin zitzaiola umea zenean. Poesia, alegia, musika zela. Musikalitate hori islatzeko orduan zer erabaki hartu duzu itzultzaile bezala?
Lehen esan bezala, jatorrizkoen balioaren zati handi bat den heinean, garrantzia eman nahi izan diot alderdi horri. Ahoz egin ditut berrikusketak ahozko poesiaren kutsu hori gorde dadin, erritmo eta bokal harmonia aldetik, nahiz eta hizkuntza bien arteko alde fonetikoa dela eta, jatorrizkoen antzeko jolasak egin nahi izatekotan forma guztiz itxuraldatu behar nukeen. Oro har, jatorrizkoak aztertu ditut errimaren eta bestelako jolas fonetikoen kokaguneak zehazteko, batzuetan nahita belarriak espero ez duen leku batean melodia hausten duelako, adibidez, eta horiek errespetatzen saiatu. Oso berezkoa du ahapaldi borobilen amaieran, pasarteko errima birtuosoena espero dugun tokian lekuz kanpoko hotsez bukatzea.

Bere poesia eduki aldetik deskribatu beharko bazenu, zer azpimarratuko zenuke? Zein gai jorratzen ditu?
Badira gai batzuk bere lehenengo testuetatik azkenetara hor daudenak: bizitzari darion heriotza, patua, on eta txarren arteko berdintasuna… Oro har, elementu dikotomikoen arteko lotura aurkitzean datza Thomasen poema bat, eta erdian norbanakoa paratzen du, prozesu kosmikoaren mendeko. Agian Gu hondartzan etzanda poeman ikus dezakegu argien eta ederren irudi hori.

Nola definituko zenuke bere poesia?
Nihilista kristau baten mundu ikuskera bezala definituko nuke. Izan ere, bizitza eta heriotzaren berdintasun horretan korapilatu arren ez da hor geratzen, ez da bizitza mespretxatzera iristen, ez dugu suntsipenaren alde ikusten behin ere, baizik kontrakoa. Bada bere poesian zerbait argirantz bultzatzen duena, eta hori, nire ustez, Jainkoarenganako sinesmena da.

Argitaratu zituen lehenengo poemak ulergaitzak ziren arren (1933an New English Weeklyn argitaratu zuen And death shall have no dominion, esaterako), kritikoen iritziz ez dio tradizioari muzin egiten. Zer uste duzu?
Nik uste dut tradizioa onartuz edo onartu gabe barneratua izan arren kezka handia zuela erabat autonomoa izateko; poemetan bere burua, eta soilik bere burua islatzeko. Freud gaztetan irakurria zuen, eta obsesio moduko bat garatu zuen ametsen sinbolismoaren inguruan. Horri zor zitzaion batez ere lehen garai horretako poemen kutsu onirikoa eta sinbolikoki trinkoa. Elementu guztiak bere psikearen adierazgarritzat zituenez, kezka handiagoa zuen bere harreman pertsonalekiko literarioekiko baino. Aurreragoko lanetan agerikoa da, ordea, Shakespeare, Yeats eta Joyce-en eragina, adibidez.

Ez da erraza, beraz, mugimendu baten barruan kokatzea.
Erabateko autonomiaren bilatze horrek asko zailtzen du Thomas tradizio literarioan kokatzea, eta hein batean ekarri du literaturgintzak luzez bazter samarrean eduki izana berriki arte. Zaila da Thomasen aurrekari eta ondorengo zuzenak aurkitzea, eta are gehiago korronte edo talde batean kokatzea.

Bere kasuan esan al daiteke edukiak edo formak garrantzi gehiago duenik? Hau da, bata bestearen gainetik al dago?
Batak beste elikatzen du, esango nuke, pinturan bezala: nola koloreek pintorearen ideia gorpuzten duten eta, aldi berean, ideiak koloreak iradokitzen dizkion.

Itzulitako poemetatik gehien gustatzen zaizuna zein da?
Ez da erraza aukeratzea Gu hondartzan etzanda eta Neguko ipuina olerkien artean.

Eta irudirik gustukoena?
Beharbada Neguko ipuina-ko paisaia elurtua. Oso ongi biltzen ditu Thomasen sinbolo kontraesankorrak: elurra ura da, biziaren sortzailea, baina gogortua dago, hilotza. Eta horren erdian azaltzen da ipuineko pertsonaia, maitasunagatik elurretan hotzez hiltzera doana; bizia sortzera eramaten gaituenak akabatzen du, alegia.

Itzultzen zailena zein egin zaizu?
Ikuskaria eta otoitza. Jolas fonetikoa ahaztu gabe kaligrama zaindu beharrak esan nahi zuen marjina estuagoa nuela hitz aukeraketan. Hor nabaritu nuen gehien ingelesa eta euskararen arteko alde fonologikoa.

Irakurleek ikusiko dute poema batzuek forma berezia dutela. Zergatik?
Hain zuzen ere Ikuskaria eta otoitza-n, bai. Agian Thomasek originaltasun gutxien erakutsi zuen poema, abangoardistek aspaldi eginak baitzituzten halakoak, eta, hala ere, bere onenetarikoa. Lehendabiziko zatian, ikuskaria delakoan, ahapaldiek erronbo forma dute umetoki baten itxuraz, sortzea deskribatzen duelako. Bigarrenean, otoitzan, erpinetik ukitzen diren bi piramide ematen duten ahapaldiak daude, harea erlojuak, DNA kateak edo biak irudikatzen.

Zenbaitek dio 1944. urtea bere emaztearekin itzuli zenean idatzitako poesia liburua (Deaths and Entrances) dela hoberenetarikoa.
Bat esatekotan, hori da niretzat Dylan Thomas-en liburua, bai. Hor lortu zuen, nire ustez, orekarik finena hasierako lanketa formal birtuosoaren eta geroagoko gai oparotasun eta trebezia erritmikoaren artean. Orduko kritiko batek esan zuen bezala, lan horregatik bakarrik Thomasek badu lekua literaturaren historian.

Galeseko kostaldeko kutsu hori oso nabarmena da liburu horretan, ezta?
Bai. Gaztetan izan zuen galestar identitatearekiko distantzia hori urratuz joan zen Londrestik Galesera itzuli zenetik, eta liburu horretan nonahi daude sorterriko erreferentziak (hor dauzkagu Garo Muinoa famatua edo Urriko poema, bere sortzearen ingurukoa, bai eta bertako kantagintza tradizionalaren moldeak ere, Urriko poema-n bertan edo, nagusiki, Neguko ipuina-n.

Thomas beti sentitu zen Londresko giro literariotik kanpo eta T.S. Elliotek ezagutu zuenean poeta izan nahi zuen meatzari bat bezala tratatu omen zuen. Giro literariotik kanpo sentitzeak bere poesian eraginik izan zuela uste duzu?
Eragina izan zuen ziur, baina bere izaeraren isla ere bazen. Berarekin batera talde literarioak sortu nahi zituztenak izan ziren, baina Thomasek uko egin zien beti. Politikoki antzeko ibilbidea izan zuen, non bat egiten zuen alderdi batekin eta bertakoak ezagutu orduko alde egiten zuen. Printzipio sozial eta literarioak zituen, baina pentsamendu kideak izateak ikaratzen zuela ematen du, beharbada bere buruaren baitan bera baino ez izateko gogo harekin lotuta.

Bere bizimodua kontutan hartuta, poeta madarikatuen barruan kokatzen dute. Nolakoa zen Dylan Thomas?
Beharbada gehiegikeriak markatu zuen gehien bere izaera. Gaztetan obsesiboki idatzi zuen, zeharo gorrotatu zuen galestar identitatea, ondotik gehiegi maite izan zituen emaztea eta bere emazte ez zirenak, edale amorratua zen… Inoiz ez zuen jakin izan bere talentu errepikaezinaren gainean bizimodu bat eratzen, besteekin harremanetan jarriz eta ekoizpen egonkor bat osatuz, Nobel saria eskuratu zuten Yeats eta Auden bere garaikideek ez bezala. Hein batean beren kontrakoa da Thomas, eta hargatik bere madarikatu etiketa, inoiz ez baitzuen bat egin orduko establezimendu literarioarekin; berarentzat poesia modu bat zen bere izaera obsesibo-autosuntsitzailea askatzeko, batzuetan, eta hartatik ihes egiteko, besteetan.

“Gizakia maite dudalako idazten dut eta Jainkoa handiesteko”, esan zuen.
Beti presente izan zituen bi gauza aipatzen ditu hor: maitasuna eta Jainkoa. Nire ustez, madarikatu gehienen atzean maitasun handiegi bat dago, eta zinez uste dut Thomasek beti muinean izan zuela giza sufrimenduarekiko ezin jasate bat, paradoxikoki bere ingurukoei aski sufrimendu ekarri ziena. Osamu Dazal idazle japoniarraren pertsonaia batek dioen bezala, “gehiegi maite duten pertsonek gaizkirako joera dute”. Jainkoa, ordea, zorigaizto gurpil zorotik at dagoena da Thomasen mundu ikuskera zoroan, funtsean nihilismoarekin antzekotasunak dituen horretan, bizitza heriotz iturri ikusten duenez; beharbada, bizi artean aurkitu zuen erantzun bakarra.

Itzulpenak oso fidela izan behar du beste testu bat bilakatzen da?
Borgesek esango zuen “el original es infiel a la traducción“. Kalitatea gora-behera, itzulpenak bizi propio bat duen aldetik (harreran sortzen diren esanahiak, erreferentziak eta abar), esan daiteke jatorrizkoak ere ez duela horrek duen guzti-guztia, ezta?

Eta itzultzailearen papera non kokatzen duzu?
Esango nuke itzultzaileak dantza egiten duela beti itzulpen teorikoki perfektuari edo irakurleari fidel izatearen artean. Esaterako, hitz batek itzulpen zuzena izan arren baldin badakizu irakurleak ez duela modu berean ulertuko, erabaki bat hartu beharra dago eta hor irizpide bat izan. Ni oro har irakurlearengana hurbiltzearen alde nago, itzulpenak, izatekotan, irakurketan izango baitu zentzurik, betiere uko egin gabe ukitu arrotz bat izateari. Literatur sistema handien itzulpengintzan sumatu dut batez ere, gaztelaniaz eta ingelesez behintzat, testua erabat naturalizatzea dela helburu; hizkuntza (eta batzuetan kultura) horretan bertan sortua izan balitz bezala. Esan liteke literatur hizkuntza handi horiek beste hizkuntzen itzulpenean sortu zirela hein batean. Beraz, ez zait lekuz kanpokoa iruditzen itzulpen batean kutsu berri bat antzematea, hori, ongi egiten denean, literatur hizkuntza baten garapenaren pauso bat izan daitekeelako.

Harpidetu
Jakinarazi
guest
0 Iruzkin
Inline Feedbacks
View all comments